arama

Evrendeki En Garip 15 Gök Ada

Evren, içerisinde 100 milyar ila 200 milyar arasında gök ada içermektedir. Samanyolu'nun ötesinde gök adalar, diğer gök adaları tüketen gök adalar ve evrenin geri kalanını çevreleyen karanlık maddeden mahrum olan gök adalar da vardır.
  • paylaş
  • paylaş
  • paylaş
  • paylaş
  • paylaş
  • A. Erdinç Dal

⌛ Tahmini okuma süresi: 12 dakika

Yayınlanma Tarihi: 03 Kasım 2019 19:45

📝 Yazar: A. Erdinç Dal ✅ Editör: Aysuda Ceylan

Evren, içerisinde 100 milyar ila 200 milyar arasında gök ada içermektedir. Bu çoklukta, tuhaflıklar olacağına da bahse gireriz. Samanyolu’nun ötesinde, denizanası gibi şekillendirilmiş gök adalar, diğer gök adaları tüketen gök adalar ve evrenin geri kalanını çevreleyen karanlık maddeden mahrum olan gök adalar vardır.

Evrendeki en garip gök adalardan bazılarını sizler için derledik.


Kayıp Madde

2018’de Hubble Uzay Teleskobu daha önce hiç görülmemiş bir şeye şahitlik yaptı. Neredeyse karanlık madde olmayan bir gök ada: NGC 1052-DF2

Bu keşif derhal kırmızı bayraklara neden oldu. Karanlık madde, astrofizikte, elektromanyetik dalgalarla etkileşime girmeyen, varlığı yalnız diğer maddeler üzerindeki kütle çekimsel etkisi ile belirlenebilen maddelere denir. Bu, evrendeki toplam maddenin, gördüğümüz maddeden daha fazlasını oluşturur, bu yüzden hiç olmayan bir gök ada bulmak, en azından iddia etmek tuhaftı.

Bir yıl sonra, bilimsel çalışmalar ile gizemi çözüldü: Gök ada, NGC 1052-DF2, aslında inanıldığı gibi 65 milyon ışık yılı uzaklıkta değildi. Yaklaşık 42 milyon ışık yılı uzaklıktaydı. Araştırmacılar, 14 Mart 2019 tarihli Kraliyet Astronomik Toplumun Aylık Bildirimleri dergisinde 14 Mart 2019’da rapor ettiler. Mesafedeki bu değişim gök adanın kütlesi için yapılan hesaplamaları tamamen değiştirdi. Tespitler sonucunda bu oldukça normal bir gök adaydı ve evren tekrar mantıklı gelmeye başlamıştı.

Tıpkı Denizanası Gibi

Takımyıldız Triangulum Australe’da bulunan gök ada ESO 137-001, bir yıldız denizinin ortasında yüzen bir deniz anası gibi gözüküyor. Gök ada bir çubuklu sarmal gök adadır. Yıldızlar, çubuk şeklinde bir merkezden bükülme ile sarmal bir şekil oluşturmuştur. Yıldız flamalar ise, deniz anası dokunaçlarına benzerlik göstermektedir.

NASA’ya göre, bu yıldızlar ESO 137-001’den akan bir toz ve gaz kuyruğundan (çıplak gözle görünmeyen) oluşuyor. Kuyruktaki gazların yıldız oluşumu için çok sıcak olması gerektiğinden, bu oluşum süreci gizemini korumaktadır.

Zombi Gök Ada

Devasa bir disk şeklindeki gök ada MACS 2129-1, Samanyolu’nun iki katı hızda döner, ancak aktif değildir. Hubble Teleskobunun gözlemleri, yaklaşık 10 milyar yıldır yıldız yapmadığını ortaya koymaktadır.

MACS 2129-1, “ölü gök ada” olarak bilinir, çünkü yıldızlar artık orada oluşmaz. Bilim adamları, bu tür gök adaların zaman içinde daha küçük gök adalarla birleşerek oluştuğuna inandılar, ancak MACS 2129-1’in yıldızları bu tür patlayıcı birleşmelerden oluşmamıştı; orijinal gök adanın diskinde daha önce oluşmuşlardı. 2017 yılında Nature dergisinde yayınlanan bulgular, ölü gök adaların bir şekilde içsel olarak şekil değiştirmekten ziyade yapılarını yeniden düzenlediklerini, çünkü diğer gök adalarla birleştiklerini göstermektedir.

Yamyam Gök Ada

Zombi gök adalar yeterince ürkütücü değilmiş gibi, bazı gök adalar dev yamyamlar. 2019 araştırmasına göre, dünyanın en büyük komşusu olan Andromeda gök adası, en az 10 milyar yıldır daha küçük gök adaları yiyor. 4,5 milyar yıl sonra, Andromeda gök adası ve Samanyolu gök adası çarpışacak, ancak bu kozmik yığılmada kimin kimi yiyeceği henüz belli değil. (Dünyalılar ne yazık ki, kendi güneşimizin ısındığı ve şu andan itibaren yaklaşık 1 milyar ila 5 milyar yıl arasında imkansız olacağı için bu çatışmanın yaşandığını görmek için buralarda olmayacak).

Kurbağa Yavrusu Uzayda Yüzüyor

Üç yüz milyon ışık yılı uzaklıkta, muazzam bir kurbağa yavrusu uzayda yüzüyor. Bu “kurbağa yavrusu” gök adanın, 500.000 ışık yılı uzunluğunda ve Samanyolu’nun 10 katı uzunluğunda bir kuyruğu var.

Bu garip galaktik şekli ne yarattı? Araştırmacılar, 2018’de Kraliyet Astronomik Toplumunun Aylık Bildirimleri dergisinde rapor ettiler. İki disk gök ada daha küçük bir cüce gök adaya çekildi ve yıldızları bir uçtan toplayarak diğerlerini uzun bir kuyrukta salladılar. Birkaç milyar yıl içinde gök adalar, civardaki bazı gök adalarla bir araya gelerek tek bir gök ada oluşturacaklar.

Aydınlık Hırsız

Gök adalar sık sık birbirleriyle etkileşime girerek, komşularını yeni şekillere sokarak, yıldızları çalarak ve diğer dalaverelerle devam eder. Evrendeki bilinen en parlak gök ada bu hırsızlardan biridir. 2018 yılında, bilim adamları, yakınlardaki üç gök adanın kütlesinin yarısını emen W2246-0526 isimli gök adayı gözlemlediklerini açıkladılar.

Gök bilimciler gök adaları birbirine bağlayan kütle akışlarını gözlemleyebiliyorlardı. En azından 12 milyar yıldan daha uzun bir süre önce, o ışığın Dünya’ya doğru yoluna başladığında yaptığı gibi. Gözlem, galaktik yamyamlığın en uzak direkt görüntüsüdür ve bir seferde birden fazla komşuyu sifonlayan gök adanın bilinen tek örneğidir.

Küçük Cub

Muhtemelen şimdiye kadarki en şirin isimli gök ada olan Küçük Cub, Ursa Major takımyıldızında bulunuyor. Bu cüce gök ada, Büyük Patlama’dan bu yana büyük ölçüde uykuda kaldı. Bu, evrenin 13.7 milyar yıl önce hızlı bir şekilde genişlemesinden sonraki anlardan bu yana değişmeyen moleküller içerebileceği anlamına geliyor.

Küçük Cub, mahkumdur. Daha büyük komşusu NGC 3359 adında Samanyolu benzeri bir gök ada tarafından tüketiliyor.

Gök Ada Çiçeği

Uzayın boşluğuna karşı, gök ada ESO 381-12 çiçek açmış gibi görünüyor. Dünya’dan 270 milyon ışık yılı uzaklıktaki bu gök ada, Kentaurus takımyıldızında bulunmaktadır.

ESO 381-12’yi gerçekten garip yapan şey, ana galaktik vücuttan dışa doğru sallanan düzensiz, taç yaprak benzeri çiçeklerdir. Gök bilimciler bu yapılara neyin sebep olduğunu ya da gök adanın kenarlarında yörüngede bulunan yıldız kümelerinin olayını tam olarak bilmiyorlar. Çiçekler, gök adaya yıldız oluşumu için yakıt da sağlayan nispeten yeni bir galaktik çarpışmadan kaynaklanan şok dalgaları olabilir.

Güzel Fırıldak

Messier 83, Samanyolu’na benzeyen, çubuk şeklinde bir merkeze sahip, büyük, fotojenik spiral bir gök adadır. Hydra takımyıldızında 15 milyon ışık yılı uzaklıkta bulunuyor.

Messier 83 birkaç şekilde garip. Birincisi, merkezi çift çekirdekli görünüyor. Belki de gök adayı bir arada tutan iki süper kütleli kara deliğin işaretidir veya tek, merkezi bir kara delik yörüngesinde dönen bir yıldız diskinin etkisi. İkincisi, Messier 83 bir süper nova süper sitesidir. Gök bilimciler, gök adadaki bu yıldız patlamasının altı tanesini ve 300’den fazla kalıntısını doğrudan gözlemlediler. Bu, NGC 6946 gök adasından sonra Messier 83’ü süper nova barındırması bakımından ikinci kılar.

Kozmik Vermin

Görüntü, kozmolojik bir fenomenden ziyade psychedelic bir karahindiba pufuna benziyor, ancak Hubble Uzay Teleskobu tarafından yakalanan bu enstantanenin botanikle ilgisi yok.

Gördüğünüz şey bir gök adanın (sağ altta lekelenen) bir yıldızın arkasından geçmeye başlamasıdır (karahindiba benzeyen dikenli küre). 2020’de yıldız gök adayı tamamen gizleyecek. O zamandan önce, bilim adamları ışık spektrumunu, gök ada yıldızın arkasına geçişini gözlemler, belki de yıldızın etrafındaki enkazla ilgili bazı bilgilere ışık tutar.

Göz

Hiç izleniyormuş gibi hissettiniz mi? Sarmal gök ada IC 2163′ün diski, kocaman bir gözle uzaya bakıyormuş gibi görünüyor. Bu göz şeklindeki özellik aslında IC 2163 (sağdaki resimde) NGC 2207 (solda) adlı başka bir sarmal gök adaya karşı üretilen devasa bir yıldız ve toz akımıdır. Bu “oküler özellikler”, yalnızca on milyonlarca yıla dayanıyor. 2016 yılında keşfi bildiren gök bilimci Michele Kaufman yaptığı açıklamada “Bu, gök adanın yaşam süresinde göz açıp kapayıncaya kadar amaçlanan bir durumdur; bu nedenle birini keşfetmek benzersiz bir fırsattır.”

Araştırmacılar, göz özellikli gazların IC 2163’ün merkezine doğru saniyede 62 mil (saniyede 100 kilometre) hızla çarptığını, kıyıdaki bir dalga gibi çarpmadan önce gök adanın merkezine doğru hareket ettikçe daha kaotik bir hal aldığını ve yavaşladığını keşfetti. Yavaşlama, gazın birikmesine ve sıkışmasına neden olmakta ve bu da yeni yıldızların oluşumuna zemin hazırlamaktadır.

İki Kalpli

Çoğu gök ada merkezindeki süper kütleli bir kara delik tarafından tutulur. Yine de birkaçı bir tane değil iki kara delik içeriyor.

Bunlardan bir tanesi, merkezinde bir çift kara delik bulunan bir sarmal gök ada olan NGC 7674‘tür. Gök ada Dünya’dan 400 milyon mil uzakta. Muhtemelen bir çarpışma sırasında yedek kara deliği topladı ve başka bir gök adayla birleştirdi. Kalbinde iki kara delik olduğu bilinen tek gök ada, 0402 + 379 olarak adlandırılan süper kütleli bir gök adadır.

Tutuklanmış Gelişim

Bir gök adanın, diğer gök adaları tüketmesi ya da ölmesi gerekir. Gök ada NGC 1277 ikincisini seçti. İlk olarak 2018’de bildirilen bu gök ada, Dünya’dan sadece 240 milyon ışıkyılı uzaklıktadır. Yaklaşık 10 milyar yıldır yeni yıldızlar oluşturmamış olması, onu ölü bir gök ada yapmıştır.

Gök bilimciler NGC 1277′ nin bodur olduğuna inanıyor çünkü yer çekimsel çekişinde diğer gök adaları kaldırmak için çok hızlı hareket ediyor. (Yaklaşık 2 milyon mil veya 3,2 milyon km / s hızla uzayda yolculuk yapıyor.) Yabancı gök adaların gaz ve tozu olmadan NGC 1277 yıldız oluşturmuyor. Bazı gök bilimciler, çoğu gök adanın bu davranışlardan sonra birbirleriyle birleşerek spiral ve diğer şekilleri geliştirdiğini düşünüyor.

Yolumuza Geliyor

Bilim adamlarının gözlemlediği çoğu gök adanın Dünya’dan uzaklaştığı görülüyor, çünkü evren hala genişliyor. Messier 90 değil. Bu sarmal gök ada yaklaşık 60 milyon ışık yılı uzaklıkta ve Samanyolu’na doğru ilerliyor.

Gök bilimciler bu hareketi algılayabilirler çünkü Messier 90’dan gelen ışık, ışık spektrumunun mavi ucuna doğru bükülür. Dünya’dan uzaklaşan nesneler kırmızıya kaymıştır, yani ışık emisyonları kırmızıya doğru ağırlıklandırılır. Messier 90, Başak Kümesi adı verilen geniş bir gök ada grubunun parçasıdır. NASA’ya göre Mayıs’taki Kuzey Yarım küre’den, takımyıldızlar Başak ve Aslan, doğru konumlandırılmış teleskop veya dürbünle görülebilir.

Evim Evim Güzel Evim

Samanyolu evimiz olabilir, ama bu onu daha az garip yapmaz. Samanyolu’nun gök adaları komşularından kaçırdığı ortaya çıktı.

Ekim 2019’da yayınlanan araştırmada astronomlar, dört cüce gök adanın ve iki büyük gök adanın (Corina ve Fornax olarak bilinir), kendimizden yaklaşık 163.000 ışık yılı uzaklıktaki bir gök ada olan Büyük Macellan Bulutu’nu yörüngede kullandığını bildirdi. Şimdi, bu gök adaların altı tanesi de Samanyolu’nun yörüngesine aittir. Bir bonus olarak, çalışma aynı zamanda Büyük Macellan Bulutu’nun daha önce inanıldığından daha garip olduğunu buldu. Bazıları yıldızlara sahip olmayacak kadar soluk pek çok küçük cüce gökadaya ev sahipliği yapıyor ve sadece karanlık madde içeriyor.

Bilimle kalın.

Tek Yol Bilim’i Bundle uygulamasından takip edebilirsiniz.