arama

Sonuçlarını Okuduğumuz Tüm Araştırmalar Aynı Kanıt Değerine Sahip mi?

Yayımlanan makalelerin başlıklarını ya da sonuç cümlelerini okuyarak doğru bir değerlendirme yapmak mümkün mü? Okuduğumuz yayımların hepsi aynı kanıt değerine sahip mi? Bunu anlamak için nelere dikkat etmemiz gerekir?
  • paylaş
  • paylaş
  • paylaş
  • paylaş
  • paylaş
  • Dr. Gülşah Nomak Dr. Gülşah Nomak

⌛ Reading time: 4 minutes

Yayınlanma Tarihi: 22 Mayıs 2020 13:00

📝 Yazar: Dr. Gülşah Nomak ✅ Editör: Aysuda Ceylan

Özellikle hayatımıza COVID-19 girdikten sonra profesyonel olarak sağlıkla ilgisi olmasa bile pek çok kişi yapılan klinik araştırmaları ve sonuçlarını takip etmeye başladı. Yayımlanan makalelerin başlıklarını ya da sonuç cümlelerini okuyarak doğru bir değerlendirme yapmak mümkün mü? Okuduğumuz yayımların hepsi aynı kanıt değerine sahip mi? Bunu anlamak için nelere dikkat etmemiz gerekir?

COVID-19, son 6 aydır hayatımızda olan bir hastalık, ancak bugün itibariyle baktığımızda dünya üzerinde bu hastalıkla ilgili yürümekte olan 1546 klinik araştırma var. Çok büyük bir ihtimalle de siz bu yazıyı okurken bu sayı daha da artmış olacak. Araştırma konularına baktığımızda ise aynı ilaç adayı ile yapılmakta olan onlarca, bazen de yüzlerce araştırma ile karşılaşıyoruz. Bu araştırmaların sonuçları her zaman birbirine paralel çıkmayabiliyor. Peki, sonuçları değerlendirirken nelere dikkat edeceğiz? Hangi araştırmaların sonuçlarına daha çok güveneceğiz? Bu konuda bize en çok “kanıt düzeyleri piramidi” yardımcı oluyor.

Şimdi, bu piramidin basamaklarına tek tek bakalım.

  • Sistematik derlemeler / meta-analizler: Sekonder ya da filtrelenmiş çalışmalardır ve en yüksek kanıt seviyesine sahiptirler. Aynı soruya cevap arayan araştırmaların sentezleridir. Dahil edilecek araştırmaların seçilmesi için baştan kriterler belirlenir. Araştırma sonuçlarının tutarlılığının yanı sıra araştırmaların kalitesini de değerlendirirler.
  • Randomize kontrollü çalışmalar: Gönüllülerin iki araştırma koluna randomize bir şekilde atandığı araştırmalardır. Araştırma kollarından birindeki gönüllüler test edilen tedaviyi alırken, diğer koldakiler etkililiği kanıtlanmış bir tedavi alırlar. İki koldan elde edilen sonuçlar birbiriyle karşılaştırılır ve test edilen tedavinin etkililiği değerlendirilir. Kullanılan tedavi ve sonuçlar arasından bulunan nedensellik ilişkisini belirleyen en iyi yoldur.
  • Kohort çalışmalar: Tanımlanmış özelliklere sahip bir grup insanın belirli bir hastalığın insidansını, mortalitesini ve diğer neden olduğu sonuçları belirlemek üzere takip edildiği araştırmalardır. Prospektif ya da retrospektif olabilirler. Nedensellik ilişkisini ve başta belirlenen maruziyetin tüm sonuçlarını değerlendirmek gibi avantajlarının yanı sıra, seçim açısından yanlılık potansiyeli ve özellikle nadir görülen durumlarda büyük gruplara ihtiyaç duyulması, uzun süreli takip gereksinimi gibi dezavantajları vardır.
  • Olgu kontrol çalışmaları: Olgu kontrol çalışmalarında sonuçtan nedene doğru bir yol izlenir. Bir grup hastanın hikayelerinden hastalığa neden olan faktörler bulunmaya çalışılır. Bu grubun verileri, hasta olmayan kontrol grubuyla karşılaştırılır. Retrospektif olması nedeniyle araştırmacılar hastaların hafızalarına ve eksik olabilen kayıtlara göre bilgi almak durumunda kalmaktadır. Ayrıca, karıştırıcı değişkenler tam olarak tanımlanamayabilir.
  • Olgu serileri / olgu sunumları: Az karşılaşılan hastalık tablolarının ya da bilinen bir hastalığın farklı bir klinik şeklinin ayrıntılı bir şekilde tanımlandığı çalışmalardır. Olgu sayısının kısıtlı olması nedeniyle istatistiksel analiz yapmak mümkün değildir ve evreni temsil eden bir örneklem bulunmamaktadır.

Ancak kanıt düzeyleri piramidi dışında da klinik araştırmaların kanıt değerini etkileyebilecek pek çok faktör daha olduğunu, bunların da ancak sağlık profesyonelleri tarafından doğru bir şekilde değerlendirilebileceğini unutmamak gerekir. Detayları göz ardı ederek, sadece makale başlığına ya da sonuç cümlesine bakarak bir klinik araştırmanın sonuçları hakkında yorum yapmak oldukça yanıltıcı olacaktır.

Tek yolunuz bilim olsun!

Referanslar:

  1. https://www.clinicaltrials.gov/ct2/results?cond=COVID-19 (Erişim tarihi: 18.05.2020)
  2. https://www.dentalcare.com/en-us/professional-education/ce-courses/ce530/evidence-pyramid-and-study-types (Erişim tarihi: 18.05.2020)
  3. http://sagbil.sakarya.edu.tr/sites/sagbil.sakarya.edu.tr/file/Prof._Dr_._Nursan_CINAR-_Sistematik_derleme_.pdf (Erişim tarihi: 18.05.2020)
  4. Kendall JM. Designing a research project: randomised controlled trials and their principles. Emergency Medicine Journal 2003; 20: 164-168
  5. Song JW. Observational Studies: Cohort and Case-Control Studies. Plast Reconstr Surg. 2010 Dec; 126(6): 2234–2242.
  6. http://www.biyoistatistik.hacettepe.edu.tr/lisans/SBE/arastirma_turleri-2.pdf (Erişim tarihi: 18.05.2020)
etiketlerETİKETLER
Üzgünüm, bu içerik için hiç etiket bulunmuyor.